Chào mừng quý vị và các bạn đã quay trở lại với chương trình “Thế giới này đi về đâu?” – nơi chúng ta cùng ngồi nhâm nhi một tách trà, nhìn các cường quốc vấp ngã và tự hỏi: “Ủa, vậy mà cũng được gọi là siêu cường à?”. Và tin nóng hôm nay xin thưa: Chính phủ Mỹ đã chính thức đóng cửa từ 0 giờ ngày 1-10. Vâng, không phải trò đùa, không phải trailer phim Hollywood, mà là hiện thực: cường quốc số 1 thế giới nay biến thành một công ty phá sản tự tuyên bố nghỉ chơi vì… không chốt được ngân sách.
Nói một cách thẳng thắn thì, Quốc hội Mỹ đang vận hành chính phủ chẳng khác gì một tiệm net đầu ngõ: mở 24/7, máy móc xịn sò, khách đông nghịt, nhưng đến cuối tháng thì… chẳng ai chịu góp tiền điện. Và thế là cạch – cầu dao sập, đèn tắt, màn hình tối thui.
Hình ảnh một Nhà Trắng hùng vĩ treo bảng “Closed” chẳng khác gì quán phở đầu ngõ hết bò viên. Ai mà tin được quốc gia từng khoe là “infinite money glitch” nay lại kẹt ở mức… “xin lỗi, không phục vụ ngoài giờ hành chính.”
Thực ra, chuyện Mỹ đóng cửa chính phủ đâu phải mới mẻ. Nó đã trở thành một series truyền hình dài tập, kéo dài gần ba thập kỷ, với rating lúc nào cũng cao chót vót. Hãy tưởng tượng Netflix giới thiệu: “Coming soon: Chính phủ Mỹ – mùa 1995, mùa 2013, mùa 2018, và bây giờ là mùa 2023.5 Director’s Cut, với dàn diễn viên quen thuộc: Quốc hội Mỹ, Nhà Trắng, và một đám đông nhân viên liên bang bất đắc dĩ trở thành cameo.”
Năm 2013, thời Obama, chính phủ Mỹ “ngủ đông” 16 ngày – vừa đủ để khách du lịch đi Mỹ kịp chụp ảnh với biển báo “Sorry, we’re closed” treo ở cổng công viên quốc gia. Năm 2018, Donald Trump phá kỷ lục với 34 ngày đóng cửa – dài hơn cả kỳ nghỉ Tết Nguyên đán cộng thêm mấy ngày họp phụ huynh. Trong suốt thời gian đó, khoảng 800.000 nhân viên liên bang phải nghỉ việc không lương. Dân thì khổ, nhưng Quốc hội thì… như streamer cãi nhau trên sóng: càng kéo dài drama, càng hút view, càng có cơ hội gom like và donate từ cử tri.
Đến mức cụm từ “mối đe dọa đóng cửa chính phủ” giờ đã trở thành đặc sản chính trị Mỹ. Nó giống như món hamburger: ai cũng biết là không tốt cho sức khỏe, nhưng người ta vẫn ăn, vẫn nghiền. Nếu Hollywood mà làm sitcom “Shutdown: Chính phủ nghỉ tạm”, chắc chắn thành bom tấn, vì chẳng cần biên kịch – chỉ cần bê tin tức hàng ngày lên màn ảnh, khán giả vẫn cười ngất.
Lần này không chỉ là tạm nghỉ uống cà phê, mà có nguy cơ biến thành nghỉ hẳn, khỏi quay lại. Nếu các lần trước, nhân viên liên bang chỉ tạm gọi là “ngồi nhà không lương nhưng còn hy vọng”, thì lần này, Văn phòng Quản lý và Ngân sách Nhà Trắng đã chơi lớn: gửi thông báo cho các cơ quan chuẩn bị cả kịch bản sa thải chính thức. Nói trắng ra, đây không còn là “đi nghỉ mát bất đắc dĩ”, mà có thể thành “nghỉ việc tập thể quy mô liên bang”.
Hãy tưởng tượng bạn làm công sở, sếp bảo: “Anh em nghỉ vài hôm, rồi chắc sẽ gọi lại. À mà tiện thể, ai không thấy tên mình trong danh sách quay lại thì… chúc may mắn trong sự nghiệp mới nhé!” Đấy, chính xác là tâm trạng nhân viên liên bang lúc này: vừa hoang mang, vừa cay đắng, vừa muốn cầm ghế phang vào cái bàn Quốc hội đang tranh cãi ngân sách.
Chưa hết, “người cũ nhưng chưa bao giờ chịu im lặng” – Donald Trump – cũng thêm dầu vào lửa. Ông tuyên bố: “Đóng cửa thì sa thải hết!” Câu này nghe như khẩu hiệu giảm biên chế trong công ty phá sản: “Muốn tiết kiệm chi phí? Đuổi hết nhân viên đi là xong!” Dù ông không còn ngồi ghế Tổng thống, nhưng cái bóng của ông vẫn dài như cái hóa đơn điện chưa thanh toán.
Tóm lại, khác với những lần shutdown trước, lần này rủi ro cao hơn nhiều. Hàng trăm ngàn con người đang có nguy cơ từ “tạm nghỉ” chuyển hẳn sang “thất nghiệp toàn thời gian”, trở thành nạn nhân tập thể của một trò kéo co chính trị vô nghĩa.
Theo ước tính, khoảng 750.000 nhân viên liên bang sẽ bị “bắt buộc nghỉ phép không lương”. Nghe thì sang chảnh như sabbatical ở Silicon Valley, nhưng thực tế là không lương, không phụ cấp, không biết bao giờ được gọi lại. Vậy ai còn làm? Những mảng gọi là “thiết yếu” – như an sinh xã hội, quân đội, kiểm soát không lưu, lực lượng biên phòng – vẫn phải vận hành. Vì nếu tất cả cùng nghỉ, nước Mỹ sẽ từ “cường quốc số 1” biến thành “cường quốc tạm ngừng dịch vụ” chỉ sau một đêm.
Còn những gì không thiết yếu? Xin thưa, đóng sạch.
-
Công viên quốc gia: khóa cửa. Du khách bỏ tiền đến Mỹ chỉ để ngắm… cái hàng rào và tấm biển “Do Not Enter”.
-
Bảo tàng: tạm ngừng. Lịch sử Mỹ bỗng dưng chuyển sang chế độ “ngủ đông”.
-
Kiểm tra an toàn thực phẩm: trì hoãn. Bạn có thể mua xúc xích với hương vị “bí ẩn bất ngờ” – kiểu ăn mà phải cầu nguyện trước khi nuốt.
-
Hồ sơ nhập cư: treo. Giấc mơ Mỹ chính thức đổi tên thành “giấc mơ chờ đợi không kỳ hạn”.
Hãy tưởng tượng: một đất nước từng đứng trên bục giảng đạo lý với thiên hạ, giờ dán ngay trước trụ sở tấm biển “Xin lỗi, tạm ngừng phục vụ, quay lại sau”. Đỉnh cao của sự nghèo mà vẫn ngầu. Nói không ngoa, chính phủ Mỹ lúc này chẳng khác gì quán cà phê sang chảnh quên trả tiền điện: vẫn treo biển “Luxury Coffee”, nhưng bên trong tối om, máy pha cà phê tắt ngúm.
Các chuyên gia kinh tế đã lên tiếng: nếu chính phủ Mỹ cứ “tạm nghỉ” dài hạn, niềm tin công chúng sẽ tụt dốc thẳng đứng. Và thật khó trách người dân: một chính phủ còn không trả nổi tiền để mở cửa văn phòng của chính mình, thì dân làm sao tin rằng họ có thể quản lý nền kinh tế 25.000 tỷ USD?
Thị trường tài chính Mỹ vốn đã quen sống chung với drama – từ khủng hoảng nợ trần, lãi suất tăng, cho đến mấy cú tweet “sấm sét” của Donald Trump ngày xưa. Nhưng mỗi lần chính phủ shutdown, giới đầu tư lại hoang mang: “Ủa, mình vừa bỏ tiền vào một nền kinh tế số 1, hay là đang góp vốn cho một công ty khởi nghiệp hết vốn lưu động?”
Hãy tưởng tượng Apple họp báo tuyên bố: “Xin lỗi, do chưa chốt được ngân sách nội bộ, iPhone sẽ ngừng sản xuất đến khi cổ đông hết cãi nhau.” Cổ phiếu chắc chắn rơi tự do, fan cuồng chắc chắn bật khóc. Thế mà Mỹ – “ông tổ” của chủ nghĩa tư bản – lại làm điều tương tự với cả chính phủ.
Vấn đề không chỉ là tiền bạc. Nó là uy tín. Một đất nước từng vỗ ngực là “giáo viên tài chính toàn cầu” giờ giống như ông thầy bị trường đuổi vì nợ học phí, nhưng vẫn đứng ngoài cổng gào: “Các em phải học cách quản lý tiền bạc cẩn thận nhé!” Thật là một bài giảng vừa cay đắng vừa hài hước cho cả thế giới.
Nếu coi chính trị Mỹ là một trận bóng đá, thì lúc này Đảng Dân chủ và Đảng Cộng hòa chính là hai đội đang tranh cúp. Nhưng thay vì sút bóng vào khung thành đối phương, cả hai lại đồng loạt… đá thẳng vào thủ môn đội nhà, tức là người dân Mỹ. Và khán giả – tức cử tri – thì vừa tức giận vừa buồn cười, vì xem mãi mà chưa thấy bàn thắng, chỉ thấy đội nhà tự sút thủng lưới.
Đảng Dân chủ tuyên bố chắc nịch: “Chúng tôi sẽ không nao núng.” Nghe cứ như quảng cáo cà phê: “Không run tay dù uống 5 ly mỗi ngày.” Còn bên Cộng hòa thì chơi chiêu ngược lại: “Không ký ngân sách, cho nghỉ hết!” Đúng kiểu ông chủ nhà hàng hậm hực với khách: “Không gọi thêm món, tôi tắt bếp, cả nhà nhịn đói!”
Trong khi đó, hàng trăm ngàn nhân viên liên bang ngồi nhà, ngó cái đồng hồ như chờ crush trả lời tin nhắn. Lương thì chưa thấy, hóa đơn thì dí sát gáy. Ai thắng ai thua trong cuộc chiến này? Đơn giản: chính trị gia vẫn nhận lương đều đặn, họp hành trên truyền hình, hùng hồn cãi vã như diễn giả TED Talk. Người thua rõ ràng là dân thường – những người bị kẹt giữa màn đấu khẩu vô nghĩa.
Và cái bi kịch ở đây là: càng kéo dài shutdown, cả hai đảng lại càng có thêm vũ khí để đổ lỗi cho nhau. Thế nên, “ai thắng” thì chưa biết, nhưng chắc chắn “dân thua” là điều hiển nhiên.
Nếu các nước trên thế giới đang ngồi theo dõi, thì chắc họ cũng vừa ăn bỏng ngô vừa cười khúc khích: “Ô, hóa ra chính phủ Mỹ cũng có lúc… hết tiền giống chúng ta à?” Khác biệt duy nhất là: khi một nước nhỏ đóng cửa chính phủ, báo chí quốc tế gọi đó là “khủng hoảng toàn diện”. Nhưng khi Mỹ làm vậy, họ lại mỹ miều gọi là “drama ngân sách” – nghe nhẹ nhàng như hai vợ chồng giận nhau chưa quyết định đi ăn phở hay bún bò.
Liên minh châu Âu thì có lẽ bĩu môi: “Chúng tôi nợ công chất ngất, lạm phát tăng vọt, nhưng ít ra vẫn mở cửa làm việc nhé. Mỹ ơi, đừng dạy chúng tôi cách xoay sở nữa, tự lo cho mình đi!” Trung Quốc chắc khoái chí nhất, lẩm bẩm: “Đây hả, người thích giảng đạo lý quản lý tài chính? Tiền điện văn phòng còn chưa trả nổi mà!” Nga thì cười nhạt: “Các vị cứ mải đóng cửa đi, chúng tôi có thêm thời gian chơi trò địa chính trị.”
Còn với người dân bình thường trên thế giới, cảnh tượng này chẳng khác gì một bộ sitcom miễn phí. Netflix có thể tiết kiệm chi phí biên kịch, vì chỉ cần chiếu tin tức Mỹ là khán giả đã có nguyên một series dài tập: nào là cảnh Nhà Trắng treo bảng “Closed”, nào là dân Mỹ đứng ngáp dài trước cửa công viên quốc gia, và cảnh nghị sĩ cãi nhau chí chóe như show truyền hình thực tế. Đúng nghĩa “Mỹ – quốc gia của giấc mơ, nhưng đôi khi là giấc mơ cúp điện.”
Vậy rốt cuộc, chuyện gì sẽ xảy ra khi chính phủ Mỹ đóng cửa? Hàng trăm ngàn người lao động mất lương, nhiều người có nguy cơ mất việc. Dịch vụ công cộng thì tê liệt, dân chúng kêu trời nhưng chẳng ai nghe. Thị trường tài chính thì hoang mang, niềm tin công chúng thì rơi tự do. Và phần còn lại của thế giới? Xin thưa, họ có thêm một lý do chính đáng để ngồi cười khẩy: “Đấy, siêu cường số 1 mà cũng tự khóa cửa nhà mình được kia!”
Thật ra, toàn bộ câu chuyện này chẳng khác gì một vở hài kịch châm biếm khổng lồ. Những diễn viên chính – tức các nghị sĩ Quốc hội – vẫn nhận lương đều đặn, vẫn hùng hồn cãi nhau trước ống kính truyền hình, giống như những nghệ sĩ hài “cố tình quên thoại” để kéo dài thời lượng. Trong khi đó, hàng triệu nhân viên liên bang – những người làm việc thực sự – lại trở thành nạn nhân ngoài ý muốn.
Và câu hỏi cuối cùng, cay đắng mà cũng chua chát: “Một quốc gia còn không giữ nổi chìa khóa để mở cửa văn phòng của mình, thì lấy tư cách gì để đi khắp thế giới rao giảng về dân chủ, tự do và thịnh vượng?” Nói thẳng ra, shutdown của Mỹ chính là tấm gương phản chiếu: quyền lực lớn, nhưng cũng vụn vỡ và… đầy hài hước.
Nếu bạn thấy video này vừa “cà khịa” vừa “chí mạng” thì đừng quên bấm like để tiếp thêm năng lượng cho mình tiếp tục mổ xẻ những pha tấu hài chính trị thế giới. Nhấn subscribe kênh để không bỏ lỡ bất kỳ tập nào trong series “Drama toàn cầu – cười ra nước mắt”. Và nhớ bấm cái chuông nhỏ nhỏ xinh xinh kia, để mỗi lần có tin nóng như “Chính phủ Mỹ out of service” hay “Quốc hội cãi nhau level max”, bạn sẽ là người đầu tiên được… ngồi ăn bỏng ngô thưởng thức!
